น่าห่วง! พบพิษตกค้างในพืชผลเกษตร ‘ผวจ. เชียงราย’ ยกระดับแก้วิกฤตน้ำแม่สาย

น่าห่วง! พบพิษตกค้างในพืชผลเกษตร ‘ผวจ. เชียงราย’ ยกระดับแก้วิกฤตน้ำแม่สาย กปภ. เผยสารหนูพุ่ง 30 เท่า จนต้องหยุดผลิตประปาฉุกเฉิน

วันที่ 9 พ.ย. 2569 ที่ห้องประชุมสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงราย นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เป็นประธานประชุมคณะกรรมการติดตามและตรวจสอบคุณภาพน้ำแม่น้ำกก, แม่น้ำสาย, แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง โดยมีหัวหน้าส่วนราชการ นักวิชาการ ภาคประชาสังคม และสื่อมวลชนเข้าร่วมประมาณ 50 คน เพื่อติดตามสถานการณ์การปนเปื้อนสารโลหะหนักและกำหนดมาตรการแก้ไขปัญหา โดยเฉพาะวิกฤตน้ำดิบผลิตประปาในพื้นที่ อ. แม่สาย ที่ยังน่าเป็นห่วง

นายชูชีพ กล่าวว่า ปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนักในแม่น้ำสายและวิกฤตน้ำประปาแม่สาย ได้รับการยกระดับเป็นปัญหาสำคัญระดับชาติ ซึ่งรัฐบาลและกระทรวงมหาดไทยติดตามอย่างใกล้ชิด โดยเห็นว่าแผนแก้ไขระยะกลางและระยะยาวที่มีอยู่ ทั้งการย้ายแหล่งน้ำดิบ การแก้ไขปัญหา 5 จุด ซึ่งคาดว่าจะแล้วเสร็จปลายปี 2570 โครงการโรงกรองน้ำเชียงแสนที่มีความคืบหน้าประมาณ 50% รวมถึงโครงการดอยแม่คำ ยังไม่สามารถรองรับสถานการณ์ฉุกเฉินในปัจจุบันได้ จึงต้องปรับแผนและเร่งมาตรการเฉพาะหน้าเพื่อให้ประชาชนมีน้ำสะอาดใช้อย่างเพียงพอ

ทั้งนี้ ผู้ว่าราชการจังหวัดได้สั่งการให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งดำเนินการ 5 ด้าน ได้แก่ การมอบหมายให้มณฑลทหารบกที่ 37 ใช้กลไกคณะกรรมการชายแดนส่วนท้องถิ่น (TBC) เจรจากับผู้ว่าราชการจังหวัดท่าขี้เหล็ก ประเทศเมียนมา เพื่อหารือแนวทางลดผลกระทบจากกิจกรรมในฝั่งประเทศเพื่อนบ้าน พร้อมประสานกระทรวงการต่างประเทศและเอกอัครราชทูตไทย ณ กรุงย่างกุ้ง โดยคำนึงถึงความซับซ้อนของสถานการณ์กลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่

ด้านการช่วยเหลือประชาชน ได้สั่งการให้สำนักงานป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยจังหวัดร่วมกับนายอำเภอแม่สาย ปรับแผนเผชิญเหตุจากเดิมที่พึ่งพาการดำเนินงานของการประปาเป็นหลัก ให้เป็นแผนบูรณาการจัดหาและแจกจ่ายน้ำช่วยเหลือประชาชน พร้อมเร่งขั้นตอนประกาศเขตภัยพิบัติและประสานกรมบัญชีกลางเพื่อปลดล็อกระเบียบการใช้งบประมาณฉุกเฉินให้สามารถช่วยเหลือประชาชนได้รวดเร็วขึ้น

นอกจากนี้ ยังได้ประสานรัฐมนตรีและผู้บริหารการประปาส่วนภูมิภาค พร้อมมอบหมายให้นายประเสริฐ จิตต์พลีชีพ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ประชุมคณะทำงานชุดเล็กจัดทำข้อเสนอเร่งด่วนเสนอต่อปลัดกระทรวงมหาดไทยภายในวันเดียวกัน รวมทั้งประสานสำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 1 ลำปาง ศึกษาความเป็นไปได้ในการนำระบบน้ำบาดาลมาเสริมโครงข่าย และมอบหมายฝ่ายประชาสัมพันธ์จังหวัดใช้ศูนย์ข้อมูลร่วม (JIC) เผยแพร่ผลตรวจคุณภาพน้ำและตะกอนดินอย่างต่อเนื่องและโปร่งใส

ขณะที่นายคมสันต์ สัมมา ผู้จัดการการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย เปิดเผยถึงเหตุการณ์ที่ต้องหยุดผลิตน้ำประปาฉุกเฉินว่า เมื่อวันที่ 5 พ.ย. ที่ผ่านมา เวลาประมาณ 15.00 น. เจ้าหน้าที่ตรวจพบความขุ่นของน้ำในแม่น้ำสายเพิ่มสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว พร้อมตรวจพบสารหนูเพิ่มขึ้นถึง 29-30 เท่า สอดคล้องกับผลตรวจของสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นระดับที่เกินขีดความสามารถของระบบผลิตน้ำประปาตามปกติ จึงจำเป็นต้องหยุดกระบวนการผลิต

เนื่องจากปริมาณน้ำสำรองในถังเก็บมีจำกัด กปภ. จึงต้องประกาศหยุดจ่ายน้ำเมื่อเวลา 18.00 น. กระทั่งช่วงเวลา 20.00-22.00 น. ค่าสารหนูและความขุ่นเริ่มลดลง จึงสามารถกลับมาเดินเครื่องผลิตน้ำได้ในเวลา 22.00 น. และเริ่มทยอยจ่ายน้ำเข้าสู่ระบบบางส่วนในเวลาประมาณ 02.00 น. ของวันที่ 6 พ.ย.

ระบบประปาแม่สายแบ่งการจ่ายน้ำออกเป็น 2 ส่วน โดยประมาณ 50% ให้บริการพื้นที่เขตเมือง ครอบคลุมผู้ใช้น้ำราว 9,500 ราย ส่วนอีก 50% รับน้ำจากสถานีเกาะทราย ปัจจุบันความขุ่นของน้ำดิบยังอยู่ที่ประมาณ 2,000-3,000 NTU ขณะที่ค่าสารหนูอยู่ที่ 0.03-0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร แม้ยังสูงกว่าค่ามาตรฐาน แต่ระบบบำบัดของการประปายังสามารถกำจัดได้

อย่างไรก็ตาม พื้นที่เมืองแม่สายมีความต้องการใช้น้ำจากระบบผลิตทั้ง 2 แห่ง รวมประมาณ 10,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน ทำให้การพึ่งพาน้ำบาดาลเพียงอย่างเดียวไม่สามารถรองรับความต้องการได้ทัน จึงเตรียมนำเครื่องกรองน้ำระบบเคลื่อนที่ (Mobile Unit) ซึ่งออกแบบมาเพื่อกำจัดสารหนูโดยเฉพาะ มาติดตั้งบริเวณจุดสูบน้ำเดิมของแม่สาย โดยเป็นระบบที่เคยนำไปใช้งานในพื้นที่ศรีราชา มีกำลังผลิต 200 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง และที่ อ. พล จ. ขอนแก่น มีกำลังผลิตประมาณ 100-200 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ทั้งนี้ ผู้จัดการ กปภ. สาขาแม่สาย มีกำหนดเดินทางไปรับฟังรายละเอียดทางเทคนิคที่ จ. เชียงใหม่ ในวันที่ 11 พ.ย. นี้

ส่วนผลการตรวจสอบคุณภาพสิ่งแวดล้อม ผู้แทนสำนักสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 เชียงใหม่ รายงานผลตรวจตัวอย่างน้ำและตะกอนดินเมื่อเดือน ก.ย. ที่ผ่านมา พบว่าแม่น้ำสายมีสารหนูปนเปื้อนเกินเกณฑ์มาตรฐานในน้ำผิวดินทุกจุด และมีความขุ่นสูงมาก ขณะที่ตะกอนดินพบการสะสมของสารหนูในระดับที่ไม่ปลอดภัยต่อสิ่งมีชีวิตหน้าดิน

ส่วนแม่น้ำรวก, แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง แม้ผลตรวจน้ำผิวดินและลำน้ำสาขาจะพบสารหนูและโลหะหนักอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่กลับพบสารหนูสะสมในตะกอนดินอย่างน่ากังวล โดยเฉพาะแม่น้ำรวกบริเวณ อ. เชียงแสน ตรวจพบสารหนูในตะกอนดินสูงถึง 107 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม อยู่ในระดับเป็นอันตรายต่อสัตว์หน้าดิน ขณะที่แม่น้ำกกและแม่น้ำโขง โดยเฉพาะบริเวณปากแม่น้ำกกและแนวชายแดน พบตะกอนดินอยู่ในระดับไม่ปลอดภัยต่อสิ่งมีชีวิตหน้าดินเช่นกัน

ทั้งนี้ กรมควบคุมมลพิษได้จัดสรรงบประมาณปี 2570 เพื่อติดตั้งสถานีตรวจวัดคุณภาพน้ำอัตโนมัติแบบเรียลไทม์ (Real-time) จำนวน 7 แห่ง ในพื้นที่เสี่ยงของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำสาละวิน เพื่อเฝ้าระวังสถานการณ์การปนเปื้อนอย่างใกล้ชิด

ภายหลังการประชุม นายประเสริฐ จิตต์พลีชีพ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า คณะกรรมการฯ จะเร่งสรุปแนวทางดำเนินงานร่วมกับผู้จัดการ กปภ. สาขาแม่สาย และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดทำรายงานเสนอกระทรวงมหาดไทย โดยนอกจากการหาเทคโนโลยีเพิ่มเติมในการลดสารหนูและโลหะหนักในน้ำแล้ว ยังได้หารือถึงความเป็นไปได้ในการวางท่อสูบน้ำจากแม่น้ำรวกมาใช้เป็นแหล่งน้ำดิบเสริม เนื่องจากเบื้องต้นเห็นว่าคุณภาพน้ำมีความคงที่และมีความขุ่นน้อยกว่าแม่น้ำสาย จึงมอบหมายให้ กปภ. ไปศึกษาความเป็นไปได้ในด้านเทคนิคต่อไป

ผู้สื่อข่าวรายงานเพิ่มเติมว่า ในการประชุมครั้งนี้ยังมีการนำเสนอผลตรวจคุณภาพน้ำ ดิน และพืชในพื้นที่เกษตรกรรมที่ใช้น้ำจากระบบชลประทานแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ของฝ่ายตะกอนและคุณภาพน้ำ สำนักบริหารจัดการน้ำและอุทกวิทยา กรมชลประทาน ซึ่งเก็บตัวอย่างตรวจสอบสารหนูและตะกั่วรวม 3 รอบ ได้แก่ ระยะเริ่มเพาะปลูกเดือน ธ.ค. 2568 จำนวน 83 ตัวอย่าง ระยะเพาะปลูกเดือน มี.ค. 2569 จำนวน 83 ตัวอย่าง และหลังเก็บเกี่ยวผลผลิตเดือน พ.ค. 2569 จำนวน 80 ตัวอย่าง

ผลตรวจรอบแรกในเดือนธันวาคม 2568 พบว่าทั้งน้ำและดินในระบบชลประทานของแม่น้ำกกและแม่น้ำสายยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่เมื่อถึงระยะเพาะปลูกในเดือน มี.ค. 2569 เริ่มพบความผิดปกติในพื้นที่แม่น้ำสาย โดยตรวจพบสารหนูและตะกั่วเกินค่ามาตรฐานทั้งในน้ำชลประทานและแปลงเกษตร ขณะที่พื้นที่แม่น้ำกกยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน

ที่น่ากังวลคือ ผลตรวจหลังเก็บเกี่ยวในเดือน พ.ค. 2569 พบว่า แม้ดินในแปลงเกษตรพื้นที่แม่น้ำกกจะยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่กลับตรวจพบสารหนูในพืชเกินเกณฑ์มาตรฐาน 7 จุด และตะกั่วเกินมาตรฐาน 6 จุด ส่วนพื้นที่แม่น้ำสายพบสารหนูเกินเกณฑ์มาตรฐานในดินแปลงเกษตร 11 จุด และในพืชผล 16 จุด ขณะที่ตะกั่วในพืชพบเกินเกณฑ์มาตรฐานอีก 1 จุด

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า ปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแหล่งน้ำดิบหรือแม่น้ำสายเท่านั้น แต่ยังอาจส่งผลต่อพื้นที่เกษตรกรรมและผลผลิตที่ประชาชนบริโภค โดยเฉพาะการตรวจพบสารหนูและตะกั่วในพืชผล แม้บางพื้นที่จะตรวจพบโลหะหนักในดินอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานแล้วก็ตาม ถือเป็นประเด็นที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องเร่งตรวจสอบความเสี่ยงและกำหนดมาตรการเฝ้าระวัง เพื่อสร้างความมั่นใจด้านความปลอดภัยให้กับประชาชนในพื้นที่ต่อไป